کمبود آهن

کم خونی فقر آهن و روشهاي پیشگیري از آن

e1.17.jpg

آهن در حدود ۰۰۴/۰ درصد وزن بدن را تشکیل می دهد و بطور کلی مقدار آن بسته به سن، جنس، اندازه بدن، وضعیت غذایی، سلامت و میزان آهن ذخیره دارد.

آهن در خونسازي و تشکیل گلبول هاي قرمز خون نقش دارد. علاوه بر آن، جهت حمل اکسیژن لازم براي تنفس و گاز کربنیک حاصله از سلولها به ریه است. سایر وظایف آهن در بدن عبارت است از تبدیل بتاکاروتن ( پیش سازویتامین A ) به ویتامین A، برداشتن چربی هاي خون، سنتز کلاژن، تولید آنتی بادي و در نتیجه، مقاومت بدن در برابر عفونت..بیشتر آهن موجود در بدن در خون است ولی مقداري نیز در تمام سلول ها وجود دارد. از ۳ تا ۵ گرم آهن موجود در بدن در حدود ۶۰ تا ۷۵ درصد در ساختمان هموگلوبین موجود در گلبول هاي قرمز، ۳ درصد در میوگلوبین عضلات و ۲۰ درصد بصورت ذخیره در کبد، طحال و مغز استخوان است. ۱۵ درصد بقیه آهن نیز در تمام سلول ها و آنزیم هاي حاوي آهن پراکنده می باشد.

علل بروز کم خونی فقر آهن:

بطور کلی عواملی مانند فقر، عدم دسترسی به مواد غذایی متنوع، فقدان آگاهی از عملکرد مطلوب یک رژیم غذایی مناسب، آب و محیط آلوده، شیوع بیماري هاي انگلی و عفونی، ازمهمترین عواملی هستند که دربروز کمبود ریزمغذیها موثرند.

علل عمده بروز کمبود آهن در کشور عبارتند از:

- کمبود دریافت آهن از منابع غذایی روزانه

- پایین بودن قابلیت جذب آهن در رژیم غذایی. اسید فیتیک موجود درسبوس غلات ، اسید اگزالیک دراسفناج ، تانن ها درچاي و قهوه، املاحی مانند کلسیم ،فسفر، منیزیوم و روي کاهش دهنده جذب اهن هستند.اختلالات سوءجذب و مصرف انتی اسید ها همراه با غذا و فقدان اسید معده نیز موجب کاهش جذب آهن می شود.

- افزایش نیاز به آهن : دردوران کودکی و نوجوانی وبارداري نیاز به اهن افزایش می یابد و درصورتی که اهن مورد نیاز از رژیم غذایی دریافت نشود فرد به کمبود اهن دچار می شود.

- بارداري مکرر و به ویژه با فاصله کم (کمتر از سه سال)

- محرومیت از شیر مادر : آهن شیرمادر درمقایسه با شیر گاو ازقابلیت جذب بالاتري برخوردار است بطوري که%۵۰ آهن شیر مادر جذب می شود.

- شروع نکردن به موقع غذاي کمکی کودکان و یا نامناسب بودن آن

- آلودگی هاي انگلی بویژه در کودکان (ژیاردیار و آمبیاز که بدلیل کاهش اشتها، کاهش دریافت مواد مغذي از جمله آهن را بدنبال دارد و علاوه بر آن موجب کاهش جذب از دیواره روده می شود)

- ابتلا مکرر به بیماریهاي عفونی مانند اسهال و عفونت هاي حاد تنفسی بویژه در کودکان، این بیماریها به دلیل کاهش اشتها موجب دریافت کمتر و اختلال در جذب و استفاده بدن از مواد مغذي بویژه آهن می شوند.

- مصرف نان هایی که خمیر آنها ورنیا مده است وبجاي استفاده از خمیر مایه ، از جوش شیرین در طبخ نان استفاده شده است.

عوارض کم خونی فقر آهن

کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن با عوارض متعددي که بعضا" غیر قابل جبران است همراه است. مطالعات نشان داده است که اثرات نامطلوب فقر آهن در دوران جنینی و دو سال اول زندگی کودك بر رشد و تکامل مغزي غیر قابل جبران است. اگر چه کمبود آهن می تواند در تمام مراحل زندگی سبب کاهش قدرت ادراك و یادگیري گردد، ولی اثرات نامطلوب کم خونی در دوران شیرخوارگی و اوایل کودکی غیر قابل جبران است. تکامل و هماهنگ شدن حرکات کودکان کم خون به تاخیر می افتد و این کودکان در مدرسه نیز یادگیري کمتري دارند. ضریب هوشی این کودکان ۵ تا ۱۰ امتیاز کمتر از حد طبیعی برآورد شده است. در کودکان مبتلا به کم خونی فقر آهن میزان ابتلا به بیماریهاي عفونی بیشتر است زیرا سیستم ایمنی آنها قادر به مبارزه موثر با عوامل بیماریزا نیست.

مقدار مورد نیاز:

میزان آهن توصیه شده توسط گروههاي مختلف متفاوت است. ترکیب رژیم غذایی و قابلیت جذب آهن از غذا نیز در میزان نیاز به آهن موثر است.

یک نوزاد طبیعی هنگام تولد ۷۵ میلی گرم اهن به ازاءهرکیلو گرم وزن بدن دارد که دو سوم ان درگلبول هاي قرمز خون متمرکز شده است .بقیه به شکل ذخیره براي رشد و جایگزینی اهن از دست رفته استفاده می شود. بنابراین در این دوره نیاز به دریافت روزانه اهن کم است . درحدود ۶ ماهگی ذخایر اهن بدن کاهشمی یابد وشیرخوار نیاز به دریافت روزانه اهن دارد. تامین اهن مورد نیاز کودکان درسال اول زندگی توجه خاصی لازم دارد.میزان اهن شیرمادر کم ودرحدود ۵/۰ میلی گرم درلیتر است اما قابلیت جذب بالایی دارد (حدود ( ۵۰ % وذخیر آهن شیرخوار وآهن شیر مادر ، نیاز شیرخوار راتا ۶ ماه اول زندگی تامین می کند .از ۶ ماهگی به بعد با کاهش ذخیره اهن نیاز کودك به مقدار قابل توجهی افزایش می یابد .نوزادان کم وزن ذخایر اهن بدن کافی نیست و قبل از ۶ ماهگی به اهن اضافی نیاز دارند.

منابع غذایی آهن:


در برنامه غذایی روزانه دو نوع آهن هم (Haem) و غیر هم (non Haem) وجود دارد. منابع غذایی آهن هم انواع گوشت ها )گوشت قرمز، مرغ و ماهی( و جگر است. آهن هم از قابلیت جذب بالایی برخوردار است و در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد آن جذب می شود و تحت تاثیر کاهش دهنده هاي جذب آهن یعنی تانن ها )در چاي و قهوه و دم کرده هاي گیاهی(، فیبر و فیتات )در پوسته غلات و حبوبات( قرار نمی گیرد.

آهن غیر هم در منابع غذایی گیاهی مانند غلات، حبوبات، سبزي هاي سبز تیره ) جعفري ، برگهاي تیره رنگ کاهو ، برگ چغندر ( ، زرده تخم مرغ، انواع خشکبار ) توت خشک ، انجیر خشک ، کشمش ، خرما و..( و مغزها ) پسته ، بادام ، گردو ،فندق ( وجود دارد. آهن غیر هم از قابلیت جذب کمی برخوردار است) ۳ تا ۸ درصد ( و جذب آن کاملا" تحت تاثیر افزایش دهنده هاي جذب آهن )ویتامین Cموجود در میوه ها و سبزیها، اسید لاکتیک و آهن هم) و کاهش دهنده هاي جذب آهن قرار می گیرد. فیبر و فیتات موجود در سبوس غلات وسبزي ها کاهش دهنده جذب آهن هستند.

وجود مواد غذایی حاوي ویتامین ث جذب ان غیر هم را چندبرابر افزایشمی دهد. به عنوان مثال با اضافه کردن۵۰ میلی گرم ویتامین ث به عذا به صورت خالص ویا بامصرف سبزي ومیوه (ماند یک عدد پرتقال یا لیمو ویا ۱۰۰ گرم کلم خام )جذب آهن دوبرابر می شودو ۵۰۰ میلی گرم اسید اسکوربیک میزان جذب اهن غیر هم را تا ۶ برابر افزایش می دهد.

علائم کم خونی فقر آهن

رنگ پریدگی دائمی زبان و مخاط، داخل پلک چشم و لب ها، کمرنگ شدن خطوط کف دست، احساس ضعف و خستگی، سیاهی رفتن چشم، بی تفاوتی، سرگیجه، سردرد، بی اشتهایی، حالت تهوع و خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست ها و پاها و تمایل به خوردن موادي مثل خاك ویا یخ در افراد مبتلا به کم خونی فقر آهن دیده می شود. موارد کم خونی فقر آهن شدید با تنگی نفسو طپش قلب و ورم قوزك پا وقاشقی شدن ناخن ها همراه است.

 

توصیه هاي تغذیه اي براي پیشگیري از کمبود آهن :

۱- استفاده از منابع غذایی آهن مثا انواع گوشت ها ( گوشت قرمر، مرغ وماهی ) در برنامه غذایی روزانه بخصوص در برنامه غذایی کودکان ، نوجوانان ومادران باردار که نیاز بیشتري به آهن دارند.

۲- استفاده از منابع غذایی حاوي ویتامین ث در هر وعده غذایی جهت جذب بهتر آهن (مثل سبزي خوردن وسالاد شامل گوجه فرنگی، کلم، گل کلم، فلفل سبز و لیمو ترش(

۳- پرهیز از مصرف چاي یا قهوه همراه یا بلافاصله بعد از غذا. حداقل یکساعت قبل از غذا و ۲-۱ ساعت پس از صرف غذا از مصرف چاي وقهوه اجتناب شود.

۴- مصرف انواع خشکبار مثل توت خشک، برگه آلو، انجیر خشک، خرما و کشمش ومغزها مثا بادام ، گردو ، پسته وفندق که از منابع خوب آهن هستند ، بعنوان میان وعده بخصوص در برنامه غذایی کودکان ، دانش آموزان ومادران باردار

۵- استفاده از نانهایی که از خمیر ورآمده تهیه شدهاند. نان هاي سبوس دار مثل نان سنگکک و نان جو میزان بیشتري آهن دارند.

۶- استفاده از غلات و حبوبات جوانه زده .

۷- مصرف روزانه یک قرص آهن ( سولفات فرو ) از پایان ماه چهارم بارداري تا سه ماه پس از زایمان در زنان باردار.

۸- مصرف قطره آهن همزمان با شروع تغذیه تکمیلی یعنی از پایان ۶ ماهگی تا پایان دو سالگی در کودکان به میزان روزانه ۱۵ قطره.

 

ارزیابی کمبود آهن:

کمبود آهن در بدن داراي طیف وسیعی است که در انتهاي آن، شدیدترین مرحله کم خونی فقر آهن یعنی کم خونی فقر آهن قرار دارد. بروز کم خونی فقرآهن طی سه مرحله رخ می دهد. در مرحله اول، میزان ذخیره آهن بدن که با اندازه گیري فریتین سرم تعیین می شود، کاهش می یابد در حالی که سایر شاخصها مثل هموگلوبین و هماتوکریت در این مرحله در حد طبیعی باقی می ماند. این مرحله را کمبود ذخیره آهن بدن می نامند.

در مرحله دوم، پس از تخلیه ذخایر آهن بدن، آهن موجود در بافت ها نیز کاهش می یابد و ترانسفرین که پروتئین حامل آهن در خون است و آهن مورد نیاز براي ساخت هموگلوبین را به بافت هاي خون ساز می رساند، کاهش می یابد. در این مرحله هنوز میزان هموگلوبین و هماتوکریت در حد طبیعی است. از این رو آن را کمبود آهن بدون کم خونی می نامند.

در مرحله سوم شدت کمبود آهن به حدي است که ساختن هموگلوبین به مقدار کافی انجام نمی شود. در نتیجه، میزان هموگلوبین و هماتوکریت کمتر از حد طبیعی است. در واقع، کم خونی، پیشرفته ترین و آخرین مرحله کمبود آهن است، لذا در صورتی که میزان هموگلوبین و هماتوکریت در فردي طبیعی باشد نیز احتمال کمبود آهن وجود دارد. بنابراین با اندازه گیري هموگلوبین و هماتوکریت به تنهایی، وضعیت ذخیره آهن افراد قابل ارزیابی نیست و براي تعیین وضعیت ذخیره آهن و کمبود آهن افراد باید از تست هاي اختصاصی تر مثل اندازه گیري فریتین سرم استفاده کرد

 

خیابان هزارجریب-دانشگاه علوم پزشکی اصفهان -دانشکده تغذیه وعلوم غذایی

تلفن مستقیم دانشکده ۳۶۶۸۸۴۸۷

فاکس۳۶۶۸۱۳۷۸

آدرس پست الکترونیکی دانشکدهpr_nutr@mui.ac.ir

کاربران آنلاین

هم‌اکنون ۰ کاربر آنلاین هستند.

ورود کاربر

CAPTCHA
این سؤال جهت بررسی این است که آیا شما یک بازدید کننده انسانی هستید یا نه، و برای جلوگیری از ارسال اسپم خودکار.
CAPTCHA ی تصویری
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید.
يكشنبه, ۳ تير, ۱۳۹۷